خبرنگارروستا

اطاقسرا در 500سال قبل
نویسنده : همت الله شکری اطاقسرا - ساعت ۱۱:٠٠ ‎ق.ظ روز ۱۳٩٢/٤/٩
 

در مطالبی که در اینجا گذاشتم وپیشنهاد می دهم حتما بخوانید.

ببخشیداز اینکه فارسی می نویسم

روستای خودمان یعنی اطاقسرای بزرگ قدمت تاریخی به اندازه بابل وحتی استان دارد اما چون فقط نزدیک به 500 سال قبل ازش مدرک دارند به طور حتم نام قدیم روستای اطاقسرا"تژیر " که گاهی هم "تجیر" می گفتند نام داشت .روستای"تژیر" در ترایخ نام جوادنی دارد. 

به شما قول میدهم که درآینده از گذشته های دورتر روستای سرسبزمان بنویسم.

 

آهای تژیری ها کجایید خوبید


 
comment نظرات ()
 
تژیر یا اطاقسره
نویسنده : همت الله شکری اطاقسرا - ساعت ۱٠:٥٩ ‎ق.ظ روز ۱۳٩٢/٤/٩
 

( بازشناسی شهر تاریخی تُرَنجِه)

نخستین فصل بررسی باستان شناختی روستای ابوالحسن کلای شهرستان بابل

 

 

 

 

 

 

 

 

روستای ابوالحسن کلا در بخش مرکزی شهرستان بابل استان مازندران، واقع شده است. که بر اساس اسناد تاریخی جایگاه شهر تاریخی تُرَنجِه بوده است. در اولین فصل از پژوهشهای باستان شناختی روستای ابوالحسن کلا، با توجه به گسترش روز افزون ساخت و سازهای مختلف در طول سالیان متوالی توسط ساکنان این منطقه، شاهد تخریب و از بین رفتن بخش های از آثار مهم و با ارزش محوطه های این منطقه می باشیم. با این وجود، تعیین عرصه و حریم این محوطه موجب جلوگیری از ساخت و ساز ساکنین روستا در این محوطه گشته و حفظ و نگهداری قسمت های باقیمانده یکی از مهمترین اهداف می باشد و از طرفی فرهنگ های موجود در بخش مرکزی مازندران و شهرستان بابل اطلاعات مشخصی مبتنی بر کاوش روشمند و هدفمند در دسترس نیست و این طرح می تواند در شناسایی فرهنگ های موجود در این گستره جغرافیایی را آغازی باشد. بررسی محوطه های روستای ابوالحسن کلای شهرستان بابل با روش ها مختلف از جمله جمع آوری منابع و متون نوشتاری درباره منطقه مورد بررسی، جمع آوری نقشه های مختلف مرتبط به منطقه مورد بررسی، استفاده عکس های هوایی و ماهواره ای، جمع آوری اطلاعات مردمی و جستجو در محل (بررسی پیمایشی) صورت گرفت. ناگفته نماند کهنقشه توپوگرافی محوطه های باستانی روستای ابوالحسن کلا، در محل هایی که امکان نقشه برداری وجود داشته، تهیه گردید. تا در صورت دارا بودن ظرفیتهای مطالعاتی، مورد پژوهشهای مستمر و بلند مدت قرار گیرد. از جمله اهداف بررسی در این روستا می توان به موارد زیر اشاره کرد: شناسایی الگوهای استقراری فرهنگ های دوران پیش از تاریخ ، تاریخی و اسلامی حوزه مورد پژوهش و با توجه به وضعیت مجموعه تپه های تُرَنجِه و نیز اشارات متون تاریخی، وجود شهر دوره ساسانی در این محل و تداوم آن تا دوران اسلامی چگونه است.

 

 

 

 

 

 

 

 

در همین راستا از آنجا که بررسی های میدانی مناسب ترین و سالم ترین روش برای تعیین موقعیت و شناخت ویژگیهای مکانهای باستانی و گردآوری اطلاعات کلی درباره تاریخ تحول اسکان جوامع در مناطق گوناگون بوده، روستای ابولحسن کلا مورد بررسیهای پیمایشی قرار گرفت. از جمله مشکلات بررسی و شناسایی محوطه های باستانی در این روستا گسترش روزافزون ساخت و سازها بوده که در پی آن حریم بسیاری از محوطه ها دچار آسیب واقع گردیده است. از دیگر مشکلات کار، پوشش بیش از اندازه گیاهان بر سطح محوطه ها بوده که مانع از جمع آوری مطلوب یافته های فرهنگی شده است.

 

 

 

 

 

 

 

 

در مجموع طبق بررسی های انجام شده در این روستا 2 محوطه باستانی به نامهای قلعه کتی(Aو B) ، عروس و داماد شناسایی شد که شرح محوطه های شناسایی شده به قرار زیر است:

 

 

 

 

 

 

 

 

محوطه قلعه کتی: این محوطه که در قسمت شرقی روستای ابوالحسن کلا واقع شده،شامل دو پوشته اصلی و فرعی بوده است که در بررسی انجام یافته پشته اصلی را A و پشته فرعی را B نام نهاده، در محوطه قلعه کتیA، که از ارتفاع تقریبی 10 متری نسبت به سطح زمینهای اطراف برخوردار بوده یافته های فرهنگی چون قطعه سفالهایی از گونه خاکستری روشن و تیره، قرمز از نوع سفالهای شاخصه عصر آهن، و همچنین چند قطعه سفال دوره تاریخی(ساسانی_اوایل اسلامی)بدست آمد.  از دیگر داده های باستان شناختی در این محوطه نیز می توان به یک عدد سنگ ساب و چند تکه جوش کوره در ابعاد مختلف اشاره کرد.

 

 

 

 

 

 

 

 

در محوطه قلعه کتی B، که از ارتفاع 7 متری نسبت به سطح زمینهای اطراف برخوردار بوده، یافته های باستان شناختی چون سفال خاکستری و قرمز عصر آهنی و چند نمونه سفال دوره تاریخی(ساسانی_اوایل اسلامی) بدست آمد.

 

 

 

 

 

 

 

 

محوطه عروس و داماد: این محوطه که در جنوب و جنوب غرب روستای ابولحسن کلا واقع شده است در ارتفاع تقریبی 5/2 متری نسبت به سطح زمینهای اطراف قرار گرفته. بدلیل ساخت و سازهای روستاییان برروی محوطه و باغ مرکبات، این محوطه بشدت تخریب شده که بر اساس آن یافته های باستان شناختی موجود از تراکم بسیار کمتری نسبت به محوطه قلعه کتی برخوردار بوده است. از این محوطه تنها چند قطعه سفال خاکستری و قرمز رنگ، و سفال دوره تاریخی(ساسانی_ اسلامی) بدست آمد. این محوطه بصورت سه پشته مجزا و یک خندق بوده است.

 

 

 

 

 

 

 

 

از طرف دیگر در مطالعات کتابخانه ای که درباره پیشینه این روستا صورت گرفت، به نکات بسیار جالب توجهی برخوردار شد بطوریکه می توان این منطقه را با شهر تاریخی تُرَنجِه تطبیق داد. کهن ترین ماخذی که تُرَنجِه را به عنوان یکی از شهرهای طبرستان معرفی می کند، اعلاق النفیسه ابن رسته، مربوط به 290 ه.ق است. همچنین برزگر محل کنونی روستای ابوالحسن کلای تژیر(ترچی) را شهر تُرَنجِه معرفی می کند. وی همچنین تُرَنجِه را به عنوان کهنترین و آبادترین شهرک های طبرستان در دوره ساسانیان بر شمرده است. ابن اسفندیار در خصوص وجه تسمیه نام این شهر، آن را مربوط به نبرد فرخان بزرگ با ترکان و پیروزی وی بر آنان ذکر می کند. بنابه روایت فرخان بزرگ در همان موضعی که ترکان را شکست داد، شهری ساخت و آنرا توران جیر نام نهاد. بنابه گفته ابن اسفندیار تریجه یکی از شهرهای جلگه ای طبرستان به حساب می آمده است. وی همچنین از مسلحه تریجه به فرماندهی مسلم بن خالد با نیروی نظامی هزار و پانصد نفر از سغد، خوارزم ، نسا و باورد سخن به میان می آورد.

 

 

 

 

 

 

 

 

در مجموع با توجه به وسعت محوطه ها و یافته های باستان شناختی از این منطقه و احتمال بازشناسی شهر تاریخی تُرَنجِه در آن، روستای ابوالحسن کلا به عنوان سایتی با پتانسیل های فراوان برای انجام پژوهشهای باستان شناختی معرفی می گردد که در راستای آن از ساخت و سازهایی که موجب تخریب جدی این منطقه می شده، در امان باشد. اما به طور کلی به منظور رسیدن به شناختی روشن تر از استقرار های باستانی روستای ابوالحسن کلا (شهر تاریخی تُرَنجِه) مطالعات و داده هایی به مراتب قوی تر نیاز است که این مهم با گمانه زنی و کاوش های آتی در این محل تاریخی میسر می گردد.


 
comment نظرات ()
 
بازهم تژیر
نویسنده : همت الله شکری اطاقسرا - ساعت ۱٠:٥۸ ‎ق.ظ روز ۱۳٩٢/٤/٩
 

اریخچه شهرستان بابل

 

بابل یکی از شهرستان های استان مازندران است که از شمال به شهرستان بابلسر و دریای مازندران و از جنوب به رشته کوه های البرز و شهرستان سوادکوه از مشرق به شهرستان قائمشهر و از مغرب به شهرستان آمل محدود است.

بابل در قدیم مامَطیر نام داشت . در دوران حکومت مرعشیان در مازندران نام آن به بار فروش ده در اواخر دوره صفویه به بار فروش و در دوران رضا خان (پهلوی اول) به شهرستان بابل تغییر نام یافت.

تریجه یا تژیر قدیمی ترین منطقه بابل است که در حدود روستای ابوالحسن کلای فعلی در بخش گتاب بابل قرار دارد.

سابقه تاریخی مامَطیر به هزاره ی اول قبل از میلاد مسیح یعنی به عمر تاریخ مدون کشورمان میرسد.

نام قدیم بابل قبل از مامَطیر (مه میترا) بوده است که نشانه وجود آیین مهر و میتراییسم قبل از ظهور دین اسلام می باشد که در این منطقه دیده می شود.

بار فروش در روز اول آذرماه 1310 شمسی به بابُل تغییر نام داد. نام بابل از نام رودخانه باوُل یا بابِل گرفته شده است حتی وقتی که نام این شهر بار فروش بود رودخانه این منطقه با نام های باوُل و بابِل در میان مردم شهرت داشته است. بابل از دو جزء (با) و (بل) تشکیل شده است. جزء اول (با) به معنی هر چیز مایع العام و هر چیز آبکی و روان و مجازا" آب که مظهر کامل مایع روان است. جزء دوم (بُل) به معنی زیاد –بسیار فراوان که مجموع دو جزء ناظر به رود یا جایی خواهد بود که آب فراوان دارد. نتیجه این که این نام مربوط به رود است.

رود بابل

78 کیلومتر طول دارد و با باوِل یا باوُل رود معروف است. بابل رود از رود های مهم و جاری در استان مازندران محسوب می شود. شاخه اصلی بابل رود قرآن تالار نام دارد که از کوه های فیروز کوه و سواد کوه سر چشمه میگیرد . انواع ماهی های (کپور- تلاجی- اورنج- اِسپک – تیل ِ خِس – کِلدِمه – چکاب- سفید و آزاد ) در بابل رود وجود دارد.

صنایع دستی

از مهمترین صنایع دستی شهرستان بابل می توان از فرش بافی – جاجیم – گلیم – شمد و حصیر بافی و جارو بافی نام برد.

زبان

مردم بابل به زبان یا گویش محلی مازندرانی (طبری)سخن می گویند که بازمانده زبان پهلوی اشکانی است.

موقعیت سیاسی

بابل از شهرستان های مهم استان مازندران است که پس از ساری مرکز استان – دومین شهرستان پر جمعیت و عمده مازندران است.

بابل دارای 7 شهر 6 بخش و 13 دهستان است

نام شهر های شهرستان بابل: بابل- امیر کلا – مرزی کلا- گلوگاه – خوشرود پی- زرگر محله- گتاب

نام بخش های شهرستان بابل: بخش مرکزی – بخش گتاب - بخش لاله آباد – بخش بابل کنار- بخش بند پی شرقی – بخش بند پی غربی

نام دهستان های شهرستان بابل: گنج افروز- فیضیه- اِسبو-  گتاب شمالی – گتاب جنوبی- بابل کنار – دراز کلا- لاله آباد – کارپی – خوشرود پی – شهید آباد – سجاد رود – فیروز جاه

غذاهای محلی بابل

کشمش پلو با گوشت آبپز با ماست سِرسِم – ناز خاتون – کِرک بَپِرِس – ققنّاک یا ققنّاق – شیر پِلا یا شیر آش – ترش پلو – کَیی پِلا یا کیی پِته – شامی – چَنگِلِ قَلیه  - میرزا قاسمی – هَلی غُرو – شِشِن ناز – ساک – تاس کباب – هاوریش – دلال سرکه ی کاهو – شکر کوکو.


 
comment نظرات ()
 
تژیر یا اطاقسرا
نویسنده : همت الله شکری اطاقسرا - ساعت ۱٠:٥٦ ‎ق.ظ روز ۱۳٩٢/٤/٩
 

ر اساس منابع مکتوب تاریخی و جغرافیایی، یکی از شهرهای مهم قرون اولیه اسلامی در طبرستان، شهر ترنجه بوده است. این شهر که در متون  به نام های گوناگونی نظیر بُرجی، تُرَنجی، تُرجی، تَریجی، تورانجیر و تژیر اشاره شده، مابین شهرهای مامَطیر (بابل کنونی) در جنوب، میله (آمل) در غرب و سارویه (ساری) در بخش شرقی در منطقه جلگه ای قرار داشته است.

کهن ترین ماخذی که به نام ترنجه به عنوان شهری در طبرستان اشاره می کند نویسنده اعلاق النفیسه (تالیف 290 ه.ق) است (ابن رسته، 1365: 176). این شهر در متون و منابع کهن با املاهای متفاوتی چون تُرَنجِه (ابن رسته، 176؛ ابن فقیه، 1349: 147؛ یاقوت، 1383: 27)، تُرَنجی (مقدسی، 1361: 73)، بُرجی (اصطخری، 1340: 170-175؛ لسترنج، 1337:  400)، تَریجی (ابن حوقل، 1366: 120)، تَرجی (حدود العالم، 1362: 145؛ جیهانی، 1368: 146؛ اولیاء الله آملی، 1348: 90-126)، تریچه، توجی و توران چی (رابینو، 1382: 201-200) و به صورت های تَریجه، تَریجی، تَرجه و تُرجی (ابن اسفندیار، 1366 :74، 180، 231- 239) آورده شده است. اصطخری (340ق) به عنوان پیشگام تهیه نقشه های تصویری، در ذیل نقشه طبرستان، مکان تقریبی شهر را در بین شهرهای طبرستان مشخص ساخته است.

نویسنده حدودالعالم (تالیف372ق.) در ذکر ترنجه آن را ترجی خوانده و در این باره نوشته است:  "شهرکیست آبادان و قدیم‌ترین شهریست اندر طبرستان" (حدودالعالم، 1362: 145).

ابن فقیه همدانی نیز درباره فاصله این شهر تا مامطیر (بابل کنونی)، فاصله آن را شش فرسخ (36 کیلومتر) دانسته است. وی همچنین از این مکان به عنوان شهرک نام برده که به نظر می رسد در آن زمان از بزرگی و آبادانی برخوردار نبوده است (ابن فقیه، 1349: 147). ابن حوقل نیز در قرن چهارم ق. نام این شهر را تریجی ذکر کرده و مکان آن را بین بندر عین الهم (محمود آباد) و میله دانسته است. وی در ادامه، فاصله شهر میله تا ترنجه را سه فرسخ (18 کیلومتر) تخمین زده است (ابن حوقل، 1366: 126). بر اساس تاریخ طبرستان تالیف ابن اسفندیار (613 هـ..ق.) از 27 شهر مازندران در قرون اولیه اسلامی ، 16 شهر در منطقه جلگه ای قرار داشتند. از جمله این شهرها که در منطقه جلگه ای قرار داشته، ترنجه است که مابین شهرهای میله در غرب، مامطیر در جنوب و سارویه در شرق قرار داشت (ابن اسفندیار، 1366: 75-74).

درباره وجه اشتقاق شهر ترنجه مستندترین روایتی که موجود است مربوط به تاریخ طبرستان است. وی وجه تسمیه این مکان را مربوط به نبرد فرخان (حک 115-98ق.)- دومین حاکم اسپهبدان طبرستان - با ترکان و شکست آنان در این منطقه می داند. وی در این باره اشاره کرده است:

"به عهد فرّخان بزرگ ترکان چنانچه رفت که ضریبه (خزینه) بستانند و به طبرستان تعرّض نرسانند، چون دو سال برآمد در بند‌ها و مسالک (ممالک) را استواری‌ها کردند و به اداء ضریبه و اناوه تهاون نموده و بعد تحصین مضایق و تمکین مداخل و مخارج ولایت از هامون برخاسته و به موضوعی که فیروز‌آباد گویند به حدّ لَفور باز شده و نشسته، ترکان چون خلاف وفا بدانستند به طبرستان آمدند و صُول گفتند پادشاه را، بدین موضع که شهرست لشکرگاه شاخته به هر طرف به غارت و تاراج تاختن می‌بردند تا شبی فرّخان بر سبیل شبیخون تاختن بر سر ایشان آورد و ظفر یافت، صول را با حمله‌ی حشم تُرک بکشتند چنانگه پشته پشته از کشته با دید آمد و باقی که از لشکرگاه غایب بودند به کمینگاه گرفتار آمدند و طمع ترکان از طبرستان منقطع شد. این موضع را شهر ساختند و توران‌جیر نام نهادند" (ابن اسفندیار، 1366: 73).

رابینو موقعیت شهر تریچه، تُریچه یا توران چی (رابینو، 201-200) را در نزدیکی روستای تجری اسب شورپی یا کاردگر نماور از دهستان جلال ارزک جنوبی- بخش مرکزی شهر بابل (رابینو، 1382: 181) و در 5/16 کیلومتری غرب آن به طول جغرافیایی 52 درجه و 32 دقیقه و عرض جغرافیایی 36 درجه و 34 دقیقه می داند (فرهنگ جغرافیایی، ج28: 30). اردشیر برزگر محل کنونی روستای ابوالحسن کلای از دهستان گنج افروز با بخش مرکزی شهرستان بابل و در 16 کیلومتری جنوب آن با طول جغرافیایی 52 درجه و 38 دقیقه و عرض جغرافیایی 36 درجه و 24 دقیقه (فرهنگ جغرافیایی، ج28: ص41) را شهر ترنجه معرفی می کند (برزگر، جلد1: 1329، ص74). وی همچنین ترنجه را به عنوان کهنترین و آبادترین شهرک های طبرستان در دوره ساسانیان بر شمرده است (همان، 74).

البته لازم به ذکر است که امروزه فقط دو تپه (پشته) در این روستا باقی مانده است که در محل از آن به قلعه کتی یاد می شود. اگرچه به منظور اثبات این مسئله که روستای ابوالحسن کلا همان شهر تاریخی ترنجه بوده، نیاز به مدارک باستان شناختی و مطالعات گسترده تری است. از معدود پژوهش های باستان شناسی در روستای ابوالحسن کلا (شهر تاریخی ترنجه)، به بررسی های باستان شناسی مرحوم موسی درویش روحانی در دهه 50 شمسی می توان اشاره کرد. از آن زمان تاکنون هیچ گونه مطالعات باستان شناختی در این شهر صورت نگرفته است. همچنین پژوهش های باستان شناسی انجام گرفته درباره این شهر به ویژه متون تاریخی و جغرافیایی دوران اسلامی توسط دکتر جواد نیستانی انجام و منتشر شده است*. تا اینکه در تابستان سال 1389 نگارندگان پروژه بررسی باستان شناختی و نقشه برداری محوطه های روستای ابولحسن کلا (صفری، 1389) را مورد مطالعه قرار دادند و نتایج حاصل از آن منتشر گردید.

________________________________________

* در این باره نک: التدوین فی احوال جبال شروین، تالیف محمدحسن خان اعتمادالسلطنه، تحقیق مصطفی احمدزاده، بخش «در استیلای آل باوند، نوبت دوم»، جواد نیستانی، 1373، صص 383-381.

پایه ها:

  1. آملی، اولیاءالله (1348)، تاریخ رویان، به کوشش منوچهر ستوده، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
  2. ابن­اسفندیار، بهاالدین­محمدبن­حسن (1366)، تاریخ­ طبرستان، ج1، تصحیح عباس اقبال، تهران: کلاله خاور.
  3. ابن حوقل (1366)، صوره الارض، ترجمه جعفر شعار، تهران: انتشارات امیرکبیر.
  4. ابن رسته، احمد بن عمر (1365)، اعلاق النفیسه، ترجمه حسین قره چانلو، تهران: انتشارات امیرکبیر.
  5. ابن فقیه، ابوبکر احمد بن محمد بن اسحاق همدانی (1349)، مختصرالبلدان: بخش مربوط به ایران، ترجمه ح.مسعود، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
  6. اصطخری، ابواسحاق ابراهیم (1340)، مسالک و ممالک، به اهتمام ایرج افشار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
  7. برزگر، اردشیر (1329)، تاریخ تبرستان، تهران : انتشارات تابان.
  8. جیهانی، ابوالقاسم بن احمد (1368)، اشکال العالم، ترجمه علی عبدالسلام کاتب، با مقدمه و تعلیقات فیروز منصوری، تهران: انتشارات آستان قدس رضوی.
  9. حدود العالم من المشرق و المغرب (1362)، تصحیح منوچهر ستوده، تهران: انتشارات طهوری.
  10. حموی بغدادی، یاقوت (1383)، معجم البلدان، تهران: انتشارات سازمان میراث فرهنگی.
  11. رابینو ، هیاسین لویی (1382)، مازندران و استرآباد، ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
  12. صفری، مجتبی (1389)، فصل اول نقشه برداری و بررسی باستان شناختی محوطه های روستای ابوالحسن کلای شهرستان بابل، سازمان میراث فرهنگی استان مازندران، منتشر نشده.
  13. مرعشی، میرظهیرالدین (1345)، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، به کوشش محمد حسین تسبیحی، تهران: انتشارات شرق.
  14. مقدسی، ابو عبدالله محمد بن رازی (1361)، احسن التقاسیم فی المعرفه الاقالیم، مترجم علینقی منزوی، تهران: انتشارات شرکت مألفان و مترجمان.

 
comment نظرات ()